TRUYỀN THÔNG DINH DƯỠNG CHO BỆNH NHÂN GOUT

TRUYỀN THÔNG DINH DƯỠNG CHO BỆNH NHÂN GOUT

I. KHÁI NIỆM- CƠ CHẾ BỆNH GOUT

1. Bệnh Gout (gút) là gì?

Gout (gút) là một dạng của bệnh viêm khớp gây sưng đau ở các khớp chân, đặc biệt là ở ngón chân cái, có thể xảy ra với bất kỳ ai nhưng phổ biến ở nam giới với 96%. Bệnh gout là do rối loạn chuyển hóa khi acid uric tăng cao hình thành nên các tinh thể natri urat và khi những tinh thể muối này tập trung trong và mô mềm quanh khớp sẽ gây ra bệnh.

Bệnh gout là một dạng của viêm khớp

Bệnh có khả năng tái phát cao, gây ra nhiều đau đớn. Khi gặp điều kiện thuận lợi bệnh sẽ phát triển nhanh chóng.

Theo các nhà khoa học, tỷ lệ mắc bệnh ở nam giới cao hơn so với nữ giới, đặc biệt là từ độ tuổi 30 trở đi. Cùng sự phát triển kinh tế - xã hội ngày nay, sự thay đổi thói quen ăn uống, dinh dưỡng và sinh hoạt làm cho sự gia tăng mắc bệnh gout ngày càng có xu hướng tăng và tuổi mắc bệnh ngày càng trẻ hơn. Bệnh gút gây ra các cơn đau dài, khó chịu, làm ảnh hưởng tới sức khỏe và sinh hoạt hàng ngày của bệnh nhân. Tuy vậy, bệnh có thể được chữa trị và ngăn ngừa tái phát nếu có lối sống lành mạnh và có phương pháp điều trị kịp thời. 

2. Nguyên nhân gây ra bệnh gout là gì?

* Bệnh gout xuất hiện khi quanh khớp tồn tại nhiều tinh thể natri urat do nồng độ acid  uric trong máu tăng cao kéo dài. Điều này xảy ra khi cơ thể giảm đào thải hay tăng sản xuất quá mức acid uric. Như vậy, nguyên nhân chính yếu dẫn đến gout là sự gia tăng quá mức acid uric bên trong cơ thể.  Và các yếu tố làm tăng acid uric bao gồm:

* Có 3 hội chứng tăng acid uric máu gây bệnh gút là:
– Hội chứng tăng acid uric máu vô căn gây bệnh gút nguyên phát. Thể này hay gặp nhất, chiếm tới 85% các bệnh nhân bị bệnh gút. Bệnh có tính chất gia đình và di truyền. Cho đến nay, người ta đã xác định được 5 gen liên quan đến bệnh gút: HGPRT1, Glc6-photphat tại gan và 3 gen PRPPs1,2,3 có trong tinh hoàn.
– Hội chứng tăng acid uric máu do rối loạn men gây ra bệnh gút, do thiếu men hypoxathin  guanin phosphoribosyl – transferase (bệnh Lesch – Nyhan) hoặc tăng hoạt tính men phosphoribosyl – pyrophosphat synthetase, loại này hiếm gặp.
– Hội chứng tăng acid uric máu thứ phát gây thể bệnh gút thứ phát, xảy ra sau suy thận mạn, một số bệnh máu như đa hồng cầu, bệnh bạch cầu, thiếu máu tan máu, đa u tủy xương, suy tuyến giáp, cường chức năng tuyến cận giáp, nhiễm độc thai nghén, tiểu đường có nhiễm toan và xeton, ung thư di căn, sau dùng một số thuốc…
* Nguyên nhân tăng acid uric máu:
– Sản sinh acid uric quá nhiều: Tăng acid uric máu nguyên phát: tự phát, thiếu một phần hoặc hoàn toàn men HGPRT; men PRPP synthetase tăng hoạt động.
– Tăng acid uric máu thứ phát: chế độ ăn nhiều purin; bệnh lý tuỷ tăng sinh; tan máu; bệnh vẩy nến; bệnh lý dự trữ glycogen týp 1, 3, 5,7.
– Giảm đào thải acid uric: Tăng acid uric máu nguyên phát (tự phát), Tăng acid uric máu thứ phát: suy thận; toan chuyển hoá; mất nước; thuốc (lợi tiểu, cyclosporin, pyrazinamid, ethambutol, salicylat liều thấp); tăng huyết áp; bệnh thận nhiễm độc chì.
– Vừa tăng sinh vừa giảm đào thải acid uric: Nghiện rượu, thiếu men Glucose- 6- phosphatase, thiếu men Fructose- 1- phosphat- aldolase.
Acid uric máu tăng cao làm các dịch trong cơ thể bão hòa natri urat, gây ra hiện tượng kết tinh urat tạo thành tinh thể trong một số tổ chức, đặc biệt là dịch khớp, sụn, xương, gân, tổ chức dưới da, như mô thận, đài bể thận. Một chế độ ăn uống nhiều thịt động vật 4 chân (trâu, bò, dê, chó, lợn, cừu…), nội tạng động vật, hải sản, đồ uống chứa nhiều đường… Bên cạnh đó, uống nhiều rượu bia cũng thúc đẩy quá trình sản sinh acid uric.

- Béo phì

 Nếu bạn thừa cân, cơ thể sản xuất nhiều acid uric hơn nhưng thận lại gặp khó khăn trong trong việc lọc bỏ acid uric khiến hàm lượng acid này tăng cao.

- Bệnh lý

Một số bệnh lý mãn tính làm tăng nồng độ acid uric phải kể đến là huyết áp cao, tiểu đường, tim mạch, thận…

- Một số loại thuốc

Sử dụng một số thuốc điều trị tăng huyết áp có thể gia tăng acid uric. Vì vậy, đối với người bị bệnh gout, việc sử dụng thuốc cần hết sức thận trọng và phải tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn của bác sĩ.

Ngoài các yếu tố chủ yếu kể trên, nguy cơ bị gout của bạn sẽ cao hơn người khác nếu rơi vào những trường hợp dưới đây:

- Tiền sử gia đình mắc bệnh gout

 Nếu trong gia đình có người bị bệnh gout, thì xác suất mắc phải căn bệnh này của bạn tương đối cao.

- Tuổi tác và giới tính

Tỉ lệ nam giới mắc bệnh cao hơn và sớm hơn nữ giới. Trong khi các triệu chứng của gout thường xuất hiện ở nữ giới sau khi mãn kinh thì ở nam giới, bệnh phát triển từ độ tuổi 30.

- Phẫu thuật hoặc chấn thương

+ Những người vừa trải qua phẫu thuật hoặc chấn thương nghiêm trọng là đối tượng thuộc nhóm nguy cơ dễ bị bệnh gout tấn công.

+ Cơn đau nhức mà người bị gout phải chịu đựng được các chuyên gia xương khớp nhận định là “khủng khiếp nhất” trong các dạng viêm khớp. Chính vì vậy, chúng ta cần phải tiến hành chẩn đoán bệnh sớm để điều trị kịp thời giúp giảm nhẹ cơn đau và tránh tổn hại khớp.

II. DIỄN TIẾN VÀ PHÂN LOẠI BỆNH GOUT

Gout là một dạng viêm khớp khá phức tạp và tồn tại ở những tình trạng với mức độ nghiêm trọng khác nhau, cụ thể:

1. Bệnh gout cấp tính

Bệnh gout thường sưng tấy ngón chân cái và có thể tái phát nhiều lần trong năm

2. Bệnh gout mãn tính

3. Bệnh gout nguyên phát

4. Bệnh gout thứ phát

III. CÁC TRIỆU CHỨNG BỆNH GOUT

•  Triệu chứng bệnhxuất hiện rất đột ngột và thường là vào ban đêm. Đau nhức dữ dội, sưng tấy, da đỏ và ấm nóng khi sờ vào, phạm vi cử động của khớp bị hạn chế

Mức độ tồi tệ nhất là trong vòng 12 – 24 giờ đầu tiên sau khi phát bệnh.

Mặc dù, gout thường ảnh hưởng đến ngón chân cái, nhưng các khớp khác cũng có thể bị ảnh hưởng, bao gồm:

• Mắt cá chân
• Đầu gối
• Khuỷu tay
• Cổ tay
• Ngón tay

Khớp gối cũng có thể chịu ảnh hưởng của bệnh gout

Những khớp lớn của cơ thể, nguy cơ bị gout rất thấp như cột sống, khớp vai, khớp hông… Mỗi lần bệnh phát tác sẽ kéo dài khoảng 5 – 7 ngày, rồi sẽ giảm dần mức độ.

Ngay khi có cơn gout cấp (đau, sưng khớp dữ dội) để giảm đau trong 12 giờ đầu và điều trị lâu dài khi axit uric cao kéo dài, tái phát nhiều lần, hoặc có nốt tophi để ngăn biến chứng. Mục tiêu là chấm dứt cơn đau cấp và hạ axit uric máu.

* Phương pháp chẩn đoán bệnh gout chính xác

Xét nghiệm máu giúp bác sĩ đánh giá nồng độ acid uric chính xác

Đối với những ca phức tạp, để tránh nhầm lẫn với các dạng viêm khớp khác, bác sĩ sẽ tiến hành thêm một số xét nghiệm.

IV. ĐIỀU TRỊ BỆNH GOUT:

• Thuốc chống viêm không Steroid (NSAID)

• Colchicine

• Corticosteroid

• Thuốc ngăn chặn sản xuất acid uric
• Thuốc cải thiện khả năng loại bỏ acid uric 

Tất cả các loại thuốc điều trị gout chỉ được sử dụng khi có chỉ định của bác sĩ. Không nên tự ý mua hoặc tăng giảm liều vì có thể gây ra những tác dụng phụ vô cùng nguy hiểm cho sức khỏe như đau dạ dày, sỏi thận…

V. DINH DƯỠNG CHO NGƯỜI BỆNH GOUT

(CAN THIỆP DINH DƯỠNG)

1. Mục tiêu:

-         Cung cấp đủ năng lượng theo nhu cầu khuyến nghị cho bệnh nhânbằng  đường miệng, Với mức năng lượng cần có 1600kcal/ 24h, tương ứng  trong đó 1200kcal cần cho hoạt động cơ bản và 400 Kcal cần cho quá trình tập PHCN tại viện.

-         Xây dựng khẩu phần ăn cụ thể phù hợp giai đoạn  bệnh lý.

-         Tăng kiến thức thực hành dinh dưỡng cho bệnh nhi và người nhà.

2. Giải pháp:

-         Dinh dưỡng và thực phẩm,

-         Nhóm hỗ trợ dinh dưỡng

-         Giáo dục và tư vấn dinh dưỡng.

3. Nguyên tắc về dinh dưỡng:

- Đảm bảo đủ năng lượng hằng ngày cho người bệnh để có sức đề kháng và đủ năng lượng để tập PHCN.

- Năng lượng 25 Kcal/ kg/24h.

- Chọn thực phẩm có hàm lượng nhân Purin thấp. Tăng rau quả ( dự tính khoảng 10 ĐV rau quả), hạn chế các thực phẩm gây tăng acis uric.

4. Xây dựng khẩu phần ăn:

- Ăn đảm bảo cung cấp đủ năng lượng và các chất vi lượng cần thiết ( thức ăn giảm đạm ), ăn khoảng 4g muối/ ngày), tăng lượng ngũ cốc, vitamin và khoáng chất, đưa vào cơ thể bằng đường ăn, uống, tăng cường đủ lượng đạm vào cơ thể, ăn thức ăn mềm, dễ tiêu. Nước uống giàu Bicacbonat. Đảm bảo vệ sinh ăn uống, tránh ngộ độc thức ăn.

- Nên ăn giảm đạm, ăn thịt:  Gà, cá; các loại rau lá, uống đủ nước, ưu tiên nước ép quả chín( Thanh long, chuối, cam. Lê ...). Uống đủ 1,5 - 2 lit nước/ ngày.

- Hạn chế: Tránh ăn thực phẩm có nhân Purin cao, Nước luộc thịt, nấm, măng tây, nội tạng: Gan, bầu dục tim, các loại quả chua, đồ uống có ga, cà phê, thực phẩm sinh hơi: dưa cà muối,đậu đỗ, nấm hương, đồ ăn để tủ lạnh lâu ...

- Chú ý bữa tối tránh ăn no,  bữa ăn nặng là yếu tố stress để hình thành acis uric.

5. Chế biến thực phẩm:

- Thịt cá tôm... đều luộc bỏ nước trước khi chế biến để lọi bỏ bớt nhân Purin.

- Ăn thịt nên bỏ da, gia lượng muối vừa phải, rau củ chế biến không xay giữ chất xơ.

1. Các thực phẩm không nên dùng:

Không nên ăn các loại gia vị mang tính cay nóng, sinh nhiệt như hạt tiêu, quả ớt,...

Một bữa ăn thịnh soạn với nhiều hải sản không nên có trong chế độ ăn cho người bị Gout

• Giảm số lượng purin trong dinh dưỡng: hãy tránh các loại thịt động vật, thịt cá, gan, tầm bõ, và các loại rượu mạnh.
• Tăng số lượng lượng lớn các loại thực phẩm chứa nhiều vitamin C và kẽm: như quả cam, quả chanh, các loại rau xanh.

• Hạn chế sử dụng nước giải khát và các loại nước giải khát có caffeine. Hạn chế uống rượu bia, từ bỏ thuốc lá

• Giảm số lượng chất béo và ăn nhiều hơn các loại thực phẩm chứa nhiều chất xơ, protein và carbohydrate: chẳng hạn như các loại củ, rau, hoa quả, bánh mì, gạo, lẩu, và nước ép.
• Hạn chế sử dụng đường, muối và các loại gia vị có chất axit: hãy sử dụng các loại gia vị tự nhiên như rau mùi, tía to, và hạt nêm.

• Uống nhiều nước: hạn chế sử dụng các loại nước giải khát và uống nhiều nước trái cây hoặc nước ép trái cây. Hạn chế tiêu thụ chất béo, đường, duy trì cân nặng hợp lý. Tích cực tập luyện thể dục thể thao.

• Giảm cân nếu cần thiết: giảm cân giúp giảm tải cho cơ bắp và giảm nguy cơ tái phát của bệnh Gout.

2. Các thực phẩm nên dùng:

- Nên ăn thực phẩm ít nhân purin: Thịt  Gà, cá; các loại rau lá, uống đủ nước, ưu tiên quả chín( Thanh long, chuối, cam. Lê ...). Uống đủ 1,5 - 2 lit nước/ ngày.

Bệnh nhân bị Gout nên ăn các món ít purin như lườn gà và tăng cường rau xanh

* Có 3 nguyên tắc cho chế độ ăn mà người bệnh gút cần tuân thủ:
– Tránh ăn các thực phẩm giàu purin: phủ tạng động vật (tim, gan, bầu dục…), thịt lợn, cá, da của gia cầm…
– Không uống bia rượu vì các thức uống này có nhiều purin
– Duy trì cân nặng hợp lý: nếu quá cân cần giảm cân bằng thay đổi lối sống thực hiện chế độ ăn ít năng lượng nhiều vitamin, tập luyện thể dục hàng ngày.

* BảngZollier N. Quy địnhLượng acid uric (mg) có trong 100gr một số loại thực phẩm theo (nguồn Diat bei Gicht und Harnsauresteinen, 1994).

- Tối ưu nhất là kiểm soát tốt cân nặng của mình: Thừa cân béo phì là một trong các yếu tố làm tăng nguy cơ kháng insulin của cơ thể và làm gia tăng hàm lượng axit uric trong máu khiến bệnh càng trở nên nghiêm trọng hơn. Do vậy hãy kiểm soát tốt cân nặng của mình bằng cách cắt giảm lượng thức ăn hàng ngày, thay thế những món chiên rán nhiều dầu mỡ bằng các món lành mạnh hơn, kết hợp với đó là chế độ vận động hợp lý và khoa học.

* Theo dõi quá trình điều trị
- Bệnh nhân phải được điều trị lâu dài và theo dõi trong suốt quá trình điều trị
- Xét nghiệm định kỳ : Acid Uric, Creatinine, SGOT, SGPT, Bilan lipid máu mỗi tháng trong 3 tháng đầu, sau đó mỗi 3 tháng.
- Xét nghiệm máu đột xuất, khi có diễn biến bất thường.
- Tiên lượng nặng khi : tổn thương chức năng thận, nhiều bệnh chuyển hoá phối hợp.
- Điều quan trọng hơn là phải dự phòng cơn gút cấp tái phát bằng chế độ ăn và điều trị hội chứng tăng acid uric máu để luôn duy trì nồng độ acid uric máu trong giới hạn bình thường. Người ta thấy cơn gút cấp thường xảy ra sau bữa ăn nhiều thịt, rượu, chấn thương (kể cả đi giày chật). Vì vậy người bị gút không nên ăn quá 0,8g đạm động vật/kg trọng lượng cơ thể/ngày. Chẳng hạn người 50kg không nên ăn quá 40g đạm động vật/ngày. Một lạng thịt lợn nạc, thịt bò, cá có 20g đạm, vậy không ăn quá 2 lạng thịt động vật/ngày. Không uống rượu, bia, trong bia có nhiều purin sẽ làm tăng acid uric máu, uống nhiều nước, trên 2 lít/ngày, nên uống các loại nước có bicacbonat. Định kỳ kiểm tra acid uric máu, dùng thuốc làm giảm acid uric máu như allopurinol, uricozym để duy trì nồng độ acid uric máu trong giới hạn bình thường. Không nên sử dụng các thuốc gây tăng acid uric máu như thiazid, ethambuton, pyrazynamid, aspirin liều nhỏ.

* Phẫu thuật Gout

Bệnh gout thường không áp dụng phẫu thuật, nhưng sau nhiều năm bị gout (mãn tính), khớp có thể bị hư hỏng, gân bị rách và da quanh khớp bị nhiễm trùng.

Nhất là khi các nốt Tophi tích tụ trên khớp gây đau và sưng, thậm chí có thể làm hỏng khớp vĩnh viễn, bác sĩ sẽ chỉ định phẫu thuật. Bác sĩ dựa trên mức độ tổn thương khớp và vị trí các hạt Tophi để đưa ra hướng phẫu thuật tốt nhất cho người bệnh.

Ngoài khớp ra, túi thanh dịch, gân, bao khớp cũng có thể bị thương tổn. Các dấu hiệu viêm có thể kéo dài nhiều ngày, thường từ 5-7 ngày rồi các dấu hiệu viêm giảm dần, người bệnh sẽ đỡ đau, đỡ nề, bớt đỏ. Hết cơn, khớp trở lại hoàn toàn bình thường.

Cơn gout cấp xuất hiện đột ngột ban đêm, bệnh nhân thức dậy vì đau ở khớp.

VIII. THEO Y HỌC CỔ TRUYỀN

Y học cổ truyền điều trị gout (Thống phong) tập trung vào thanh nhiệt, giải độc, hoạt huyết và thông kinh lạc bằng các bài thuốc như Bạch hổ quế chi thang, Tam diệu thang, kết hợp thảo dược như lá lốt, cây chó đẻ. Các phương pháp này giúp giảm sưng đau, giảm acid uric máu và phòng ngừa tái phát hiệu quả

1. Bài thuốc Đông y chữa Gout cấp tính (Thể Phong thấp nhiệt)

* Triệu chứng: Khớp sưng, nóng, đỏ, đau dữ dội, sốt, khát nước.

- Bài thuốc Tam diệu thang gia giảm:Đương quy 20g, Tri mẫu 10g, Thanh đại 8g, Ngưu tất 15g, Hoàng bá 15g, Tỳ giải 12g, Thương truật 15g, Mộc qua 12g, Kê huyết đằng 30g, Xích thược 15g, Ý dĩ nhân 30g, Hoạt thạch 15g, Xuyên khung 15g, Hồng hoa 5g, Đan sâm 15g.

 - Bài thuốc Bạch hổ quế chi thang:Thạch cao 20-40g, Tri mẫu 12g, Quế chi 8g, Cam thảo 6g, Ngạnh mễ 10g. Gia thêm Thổ phục linh, Ý dĩ nhân nếu sưng đau nhiều.

2. Bài thuốc Nam (Dân gian) chữa Gout

- Lá lốt: Dùng 5-10g lá lốt khô (hoặc 30g tươi) sắc với 2 bát nước còn 1 bát, uống sau bữa tối. Liên tục trong 10 ngày để giảm đau.

- Lá Mơ: Dùng 5-10g lá lốt khô (hoặc 30g tươi) sắc với 2 bát nước còn 1 bát, uống sau bữa tối. Liên tục trong 10 ngày để giảm sưng nóng tại khớp.

- Cây chó đẻ (Diệp hạ châu): Phơi khô, hãm nước uống thay trà hàng ngày giúp hạ acid uric.

- Đậu xanh: Nấu cháo hoặc ninh nhừ cả vỏ ăn hàng ngày để giải độc, tiêu viêm.

3. Thủ thuật điều trị Gout bằng YHCT:

- Châm cứu: Châm các huyệt Kiện tỳ vị, trừ thấp: Phong long, Túc tam lý, Tam âm giao, Thái xung, Giải khê, Tỳ du, vị du, Nội đình, Huyết hải, Hành gian, Thái xung, A thị huyệt... để thông kinh hoạt lạc.

VIII. Tiên lượng - Phòng bệnh :

1. Tiên lượng nặng khi: Tổn thương chức năng thận, nhiều bệnh chuyển hoá phối hợp.

2. Phòng bệnh: Điều quan trọng hơn là phải dự phòng cơn gút cấp tái phát bằng chế độ ăn và điều trị hội chứng tăng acid uric máu để luôn duy trì nồng độ acid uric máu trong giới hạn bình thường. Người ta thấy cơn gút cấp thường xảy ra sau bữa ăn nhiều thịt, rượu, chấn thương (kể cả đi giày chật). Vì vậy người bị gút không nên ăn quá 0,8g đạm động vật/kg trọng lượng cơ thể/ngày. Chẳng hạn người 50kg không nên ăn quá 40g đạm động vật/ngày. Một lạng thịt lợn nạc, thịt bò, cá có 20g đạm, vậy không ăn quá 2 lạng thịt động vật/ngày. Không uống rượu, bia, trong bia có nhiều purin sẽ làm tăng acid uric máu, uống nhiều nước, trên 2 lít/ngày, nên uống các loại nước có bicacbonat.

- Định kỳ kiểm tra acid uric máu, dùng thuốc làm giảm acid uric máu như allopurinol, uricozym để duy trì nồng độ acid uric máu trong giới hạn bình thường. Không nên sử dụng các thuốc gây tăng acid uric máu như thiazid, ethambuton, pyrazynamid, aspirin liều nhỏ.

- Kiểm soát cân nặng. Uống đủ nước mỗi ngày. Tăng cường ăn chất xơ, như rau xanh củ qảu tươi. Hạn chế thức ăn nhanh, thịt màu đỏ, nội tạng.

- Bệnh nhân phải được điều trị lâu dài và theo dõi trong suốt quá trình điều trị
- Xét nghiệm định kỳ: Acid Uric, Creatinine, SGOT, SGPT, Bilan lipid máu mỗi tháng trong 3 tháng đầu, sau đó mỗi 3 tháng. Xét nghiệm máu đột xuất, khi có diễn biến bất thường.

Nguồn tin: